Hoe ontstaat een wolk?
Om je heen zit altijd water in de lucht, ook op een droge, zonnige dag. Je ziet het alleen niet. Een wolk ontstaat als dat onzichtbare water zichtbaar wordt.
1. Onzichtbaar water
Water dat verdampt, wordt waterdamp. Dat is water als gas: helemaal onzichtbaar. Ook de ‘damp’ boven een pan kokend water is eigenlijk al geen damp meer. Die witte wolkjes zijn kleine druppeltjes. De echte damp zit vlak boven het water, in het heldere stukje.
Warme lucht kan veel meer waterdamp bevatten dan koude lucht. Een kubieke meter lucht van 30 °C kan zo’n 30 gram water vasthouden. Bij 0 °C is dat nog maar 5 gram.
2. Opstijgen en afkoelen
Lucht die opstijgt, komt onder minder druk. Daardoor zet hij uit en koelt hij af: ongeveer 1 graad per 100 meter. Koelt de lucht genoeg af, dan kan hij al zijn waterdamp niet meer vasthouden. De temperatuur waarbij dat gebeurt, heet het dauwpunt.
3. Druppeltjes rond stofjes
Bij het dauwpunt wordt de damp weer water. Maar dat gaat niet zomaar. Het water heeft iets nodig om zich aan vast te hechten: een heel klein stofje, een zoutkorreltje uit de zee of een roetdeeltje. Zo’n deeltje heet een condensatiekern.
Rond elk deeltje groeit een druppeltje van ongeveer een honderdste millimeter. Miljarden van die druppeltjes samen zijn een wolk. Een wolk is wit, omdat de druppeltjes al het zonlicht alle kanten op kaatsen. Is de wolk heel dik, dan komt er onderaan weinig licht door. Dan zie je hem grijs.
4. Drie manieren om lucht omhoog te krijgen
Warmte van de grond
De zon verwarmt de grond, en de grond verwarmt de lucht erboven. Warme lucht is lichter en stijgt op in ‘bellen’. Dit heet thermiek. Zo ontstaan stapelwolken op zonnige dagen.
Tegen een berg op
Wind duwt lucht tegen een berg of heuvel omhoog. Aan de kant waar de wind vandaan komt, ontstaan wolken en valt regen. Achter de berg is het vaak droog en zonnig.
Bij een front
Waar warme en koude lucht elkaar ontmoeten, schuift de warme lucht over de koude heen. Dat gaat langzaam, over honderden kilometers. Zo ontstaan grote, platte wolkenvelden en lange regen.
5. Plat of hoog?
Of een wolk plat blijft of hoog uittorent, hangt af van de lucht eromheen. Is de lucht hoger op niet veel kouder? Dan stopt een stijgende bel snel. De lucht is stabiel en je krijgt platte lagen, zoals stratus en altostratus.
Is de lucht hoger op juist veel kouder? Dan blijft de warme bel stijgen, steeds hoger. De lucht is onstabiel. Dan groeien stapelwolken uit tot buien en onweer.
6. Waarom valt een wolk niet naar beneden?
Een gewone stapelwolk weegt al gauw een paar honderdduizend kilo. Toch blijft hij hangen. De druppeltjes zijn zo klein dat ze maar een centimeter per seconde vallen. De lucht in de wolk stijgt sneller dan dat. Pas als druppels samenklonteren tot echte regendruppels, vallen ze. Voor één regendruppel zijn ongeveer een miljoen wolkendruppeltjes nodig.